Do wybrania tematu publikacji skłoniło mnie doświadczenie jakie zdobyłam w pracy z dziećmi ze spektrum autyzmu. W przedszkolu pracuję już 7 lat w przedszkolu. W każdym roku mogłam z bliska przyglądać się funkcjonowaniu dzieci ze spektrum autyzmu. Zaczęłam więc na własną rękę szukać informacji na temat genezy i innych pomocnych informacji potrzebnych mi do lepszego zrozumienia zachowań dzieci ze spektrum autyzmu. Przeczytałam wiele ciekawych pozycji książkowych, które przybliżyły mnie do zgłębienia tego tematu.
Dzieci, u których rozpoznaje się autyzm, jest coraz więcej. Widać to wyraźnie w przedszkolach ogólnodostępnych. Na szczęście przyrasta też systematycznie wiedza na ten temat. Uważam bowiem, że każdy, nawet początkujący pedagog, powinien być w stanie pomóc dziecku z autyzmem, gdyż "Wczesna interwencja w zakresie wspomagania prawidłowego rozwoju pozwala bowiem na znaczne zmniejszenie skutków zaburzeń" (Mikler- Chwastek, 2008, s. 85).
Geneza autyzmu
Aby lepiej zrozumieć problem autyzmu należy poznać jego genezę. Sięga ona bardzo odległych czasów. W starych baśniach i legendach można znaleźć ślady wskazujące na to, że autyzm istnieje od dawna (Pisula, 2012, s.11).
Cytując Bobkowicz- Lewartowską- „Pierwszy kliniczny opis dziecka autystycznego zawdzięczamy J. Itardowi (Brauner, Brauner, 1988), który zajął się edukacją chłopca, znalezionego w lasach Aveyron we Francji pod koniec XVIII wieku” (Bobkowicz- Lewartowska, 2014, s. 11). Małżeństwo Brauner w swojej książce opisali początek dzieci autystycznych jako „dzieci wróżek”. Nazwano je tak, ponieważ w baśniach opisano wróżki, które „Przychodzą do mieszkań ludzkich i, korzystając z odpowiedniego momentu, zostawiają swe dziecko w kołysce, a zabierają dziecko, które się w niej znajdowało” (Brauner, Brauner, 1988, s. 21), robiły tak ponieważ „Zazdroszczą kobietom ich życia
w rodzinnym cieple” (Brauner, Brauner, 1988, s.21).
Początki badań nad autyzmem
Przełomowym wydarzeniem, według wielu pozycji literackich, jest wyodrębnienie grupy dzieci autystycznych, jako osobnej kategorii diagnostycznej dokonanej przez Leo Kannera w 1943 roku. „Ten pracujący w Baltimore pediatra pochodzenia austriackiego od 1943 roku prowadził obserwację dzieci, które jego zdaniem zachowywały się w bardzo odmienny, trudny do sklasyfikowania i fascynujący sposób” (Bobkowicz- Lewartowska, 2014, s. 11). Podczas obserwacji „zaobserwował specyficzny wzorzec zachowania” (Pisula, 2010, s.10). Leo Kanner w roku 1943 w artykule pt. „Autistic disturbances of affective contact” opisał przypadki jedenaściorga dzieci, które spełniały kryteria wyodrębnionego przez niego autyzmu wczesnodziecięcego. „Wspólną, nietypową cechą zachowania tych dzieci było bowiem izolowanie się, preferowanie samotności i brak dążenia do kontaktów z innymi ludźmi” (Pisula, 2010, s. 10).
Jak niegdyś mówił Kanner- „Nie odkryłem autyzmu- stwierdził. - On po prostu istniał już wcześniej” (Donvan, Zucker,2017, s.51). Jego słowa świadczą o tym i są istotnym elementem podsumowania, autyzm istniał od zawsze.
Rok po obserwacjach Kannera, kolejny lekarz, który był Austriakiem, Hans Asperger zajmował się badaniami nad dziećmi. Przypadki, które badał Asperger przypominały nieco zachowania autystyczne- we własnych obserwacjach wyróżnił dzieci, które cechowały się niezbyt pedantyczną mową, dobrze rozwiniętą pamięcią, posiadały przy tym wybiórcze, dość specyficzne zainteresowania, dodatkowo charakteryzowały się brakiem empatii. Na początku Asperger nazwał wyodrębnione przez siebie zaburzenie psychopatią autystyczną. Prace tego uczonego nobilitacji doczekały się dopiero w latach 80. XX wieku. Dopiero wtedy został ukuty termin zespół lub syndrom Aspergera.
Niestety, przez bardzo długi czas autyzm i zespół Aspergera sprawiały trudności diagnostyczne. Kryteria diagnozowania zmieniały się bardzo dużo razy. Należy również pamiętać, że w dalszym ciągu są uaktualniane.
Jak wspomniałam już we wstępie, z uwagi na to, że nastąpił znaczy wzrost dzieci, które odznaczały się zaburzeniami rozwoju, zarówno prace Kannera jak i Aspergera doczekały
się sporego zainteresowania wśród wielu specjalistów.
Metody pracy z dziećmi ze spektrum autyzmu
Jak wspomniałam wcześniej w Polsce i na świecie dostępne są różne formy pomocy osobom ze spektrum autyzmu, w tym osób dorosłych. Wszystkie te metody zostały przeze mnie wykorzystane.
Integracja sensoryczna
Pierwszą formą takiej pomocy jest metoda integracji sensorycznej.
W tym miejscu należy wspomnieć Jean Ayres, która podczas pracy z dziećmi z różnymi zaburzeniami neurologicznymi zauważyła, że nie zawsze słabe mięśnie i zła praca kończyn jedyną i nawet największą niepełnosprawność tych dzieci. Zaczęła ona studia ponieważ chciała uzyskać odpowiedź na pytanie jakie zaburzenia w pracy mózgu powodują wystąpienie tak szerokich problemów u dzieci? Zakończyła studia w Kalifornii, gdzie następnie była pracownikiem naukowym przez kolejne 20 lat. Napisała wiele publikacji. Wielu terapeutów było zafascynowanych jej odkryciami. Powstała więc Metoda SI, którą stosuje się u osób ze spektrum autyzmu oraz u osób z zespołem Aspergera.
Alternatywne metody komunikacji
Kolejną metodą w pracy z dziećmi z zaburzeniami autyzmu są alternatywne i wspomagające metody komunikacji. Ta grupa metod pozwala na komunikowanie się osobom nie mogącym mówić albo osobom, których umiejętności komunikacyjne nie są zadowalające jak w przypadku autyzmu. Pierwsze ośrodki edukacyjno- terapeutyczne oraz placówki terapeutyczne, które zostały stworzone dla dzieci z różnymi niepełnosprawnościami- powołano je do życia w latach 80. I 90. dwudziestego wieku. W roku 1988 powstał Ośrodek Szkoleniowy Komunikacji Symbolicznej Bliss przy Zarządzie Głównym Towarzystwa Przyjaciół Dzieci. Po dziesięciu latach zamieniono go na Centrum Rozwoju Komunikacji.
Od tego czasu nastąpił znaczny regres w poszukiwaniach innych metod i nowoczesnych strategii nauczania wspomagającego proces porozumiewania się.
Wspomagające metody terapeutyczne
Formami uzupełnienia systematycznych oddziaływań mogą stać się różne metody wspomagające. Do metod, które mogą być użyteczne w podstawowym postępowaniu można uznać: TEACH, DA, ABA, DIR, stymulujące. Z kolei do wspomagających metod można zaliczyć: hipoterapię, Metodę Knillów, Metodę Ruchu Rozwijającego, muzykoterapię.
W ujęciu tradycyjnym metody postępowania, przede wszystkim w placówkach wyspecjalizowanych były związane z dorobkiem uzyskanym przez poszczególne kierunki czy podejścia, a zatem szkoły.
Technologie wspierające terapię
Dzięki rozwojowi technologii informacyjnych możemy wspomóc rozwój osób ze spektrum autyzmu. Zostały stworzone programy komputerowy do pracy z osobami z ASD. Pierwszym z nich jest program multimedialny- Spektrum Autyzmu Pro. Jest przeznaczony dla nauczycieli i terapeutów do pracy dziećmi w wieku przedszkolnym i szkolnym. Program odpowiada za stymulację niewłaściwie działających funkcji i działa niezależnie od innych form terapeutycznych. Kolejnym programem terapeutyczno- edukacyjnym jest- TeachTown.
Jest stosowany do interwencji podczas diagnozy spektrum autyzmu. Program ten opiera
się o zasady terapii behawioralnej. Następnym programem jest Mind Reading.
The Interactive Guide to Emotions. Program edukuje wysokofunkcjonujące dzieci ze spektrum autyzmu rozróżniać stany emocjonalne. Kolejnym programem stworzonym dla wysokofunkcjonujących osób ze spektrum autyzmu jest Bubble Dialogue. Opiera się on na scenach z życia codziennego, które należy odegrać.
Do technologii wspierającej można również zaliczyć wielofunkcyjne roboty. Motywują one do większego wysiłku intelektualnego, ponieważ są one atrakcyjne przez co wzbudzają uwagę.
Podsumowanie
Podsumowując, przyjmuje się, że nie istnieje jedna metoda, która mogłaby objąć wszystkie potrzeby jednego dziecka. Nie ma też takie, która w przypadku każdego dziecka oraz jego rodziny mogłaby być odpowiednia.
Chciałabym wspomnieć raz jeszcze, że w dzisiejszych czasach autyzm nie jest już tematem tabu jak kiedyś. Autyzm co prawda był, jest i będzie. Na szczęście, dzisiejszy nauczyciel ma dostęp do Internetu, gdzie coraz więcej jest informacji na ten temat. Również w literaturze nie brakuje pozycji na temat autyzmu. Zachęcam wszystkich nauczycieli do zgłębienia tematu autyzmu, jest to wiedza, która przyda się każdemu nauczycielowi bez względu na jego staż pracy.
mgr Agnieszka Rybarczyk
BIBLIOGRAFIA
- Bobkowicz- Lewartowska, Autyzm dziecięcy. Zagadnienia diagnozy i terapii, Kraków, 2014
- Brauner, F. Brauner, Dziecko zagubione w rzeczywistości: historia autyzmu od czasów baśni o wróżkach, fikcja literacka i rzeczywistość kliniczna, Warszawa, 1988
- Donvan, C. Zucker, Według innego klucza. Opowieść o autyzmie, Kraków, 2017
- Grandin, M. M. Scariano, Byłam dzieckiem autystycznym, Warszawa- Wrocław, 1995
- Kościelska, Oblicza upośledzenia, Łódź, 1998
- Mikler- Chwastek, Gdy rodzice dowiadują się o niepełnosprawności dziecka, Warszawa, 2009
- Pisula, Autyzm u dzieci: diagnoza, klasyfikacja, etiologia, Warszawa, 2000
- Pisula, Autyzm: przyczyny, symptomy, terapia, Gdańsk, 2010
- Pisula, Autyzm. Od badań mózgu do praktyki psychologicznej, Sopot, 2012
- Seach, M. Lloyd, M. Preston, Pomóż dziecku,,, z autyzmem, Warszawa, 2006
- Skórczyńska, Współczesne tendencje we współczesnej interwencji u dzieci zagrożonych niepełnosprawnością lub niepełnosprawnych: perspektywa edukacyjna, Kraków, 2010
Stowarzyszenie pomocy osobom autystycznym w Gdańsku, Gdańsk, 1996
